Tryb rozkazujący w języku niemieckim. Jak wydawać polecenia i dawać rady?

Komm!, Hört zu!, Seien Sie vorsichtig! – wszystkie te zdania są przykładami trybu rozkazującego w języku niemieckim, czyli Imperativ.

Choć nazwa „tryb rozkazujący” może sugerować, że służy on wyłącznie do wydawania poleceń, w praktyce używamy go znacznie częściej. Dzięki niemu możemy kogoś poprosić, udzielić rady, zachęcić do działania, podać instrukcję albo ostrzec.

Jak tworzyć Imperativ po niemiecku? Kiedy używać formy du, ihr, a kiedy Sie? I dlaczego raz mówimy Komm!, a innym razem Kommen Sie!?

Wyjaśniamy krok po kroku.

Czym jest Imperativ w języku niemieckim?

Imperativ to tryb używany wtedy, gdy chcemy bezpośrednio zwrócić się do drugiej osoby i zachęcić ją do wykonania jakiejś czynności.

Możemy za jego pomocą:

• wydawać polecenia,
• formułować prośby,
• udzielać rad,
• dawać wskazówki,
• ostrzegać,
• zachęcać.

Przykłady:

Komm bitte rein!
Wejdź proszę!

Warte einen Moment!
Poczekaj chwilę!

Pass gut auf!
Uważaj!

Nehmen Sie Platz!
Proszę usiąść.

Probiert das mal!
Spróbujcie tego!

Jak widać, Imperativ nie musi brzmieć ostro ani nieuprzejmie. Wszystko zależy od sytuacji, intonacji oraz użytych słów.

Jak tworzyć tryb rozkazujący w języku niemieckim?

W języku niemieckim najczęściej spotykamy trzy podstawowe formy trybu rozkazującego:

• dla du – gdy zwracamy się do jednej osoby na „ty”,
• dla ihr – gdy zwracamy się do kilku osób na „wy”,
• dla Sie – gdy zwracamy się grzecznościowo do jednej lub kilku osób – „Pan/Pani/Państwo”

Każda z tych form tworzy się nieco inaczej.

Imperativ dla „du”

W przypadku osoby du zazwyczaj usuwamy zaimek osobowy i końcówkę -st z formy czasownika.

Na przykład:

du kommst → Komm!
Przyjdź!

du machst → Mach!
Zrób!

du lernst → Lerne!
Ucz się!

du wartest → Warte!
Poczekaj!

W języku potocznym często spotykamy krótką formę bez końcówki -e:

Komm!
Mach!
Frag!

W niektórych czasownikach końcówka -e jest jednak naturalna lub potrzebna:

Warte!
Poczekaj!

Öffne das Fenster!
Otwórz okno!

Atme tief ein!
Weź głęboki oddech!

Czasowniki ze zmianą samogłoski

Przy czasownikach, które w 2. osobie liczby pojedynczej zmieniają samogłoskę e → i albo e → ie, zmiana ta pozostaje również w trybie rozkazującym.

Przykłady:

du gibst → Gib!
Daj!

du liest → Lies!
Czytaj!

du nimmst → Nimm!
Weź!

du sprichst → Sprich!
Mów!

du hilfst → Hilf!
Pomóż!

Przykład w zdaniu:

Lies den Text noch einmal!
Przeczytaj tekst jeszcze raz!

Sprich bitte langsamer!
Mów proszę wolniej!

Warto jednak pamiętać, że w przypadku czasowników ze zmianą a → ä umlaut znika.

Na przykład:

du fährst → Fahr!
Jedź!

du läufst → Lauf/Laufe!
Biegnij!

Nie mówimy więc Fähr, lecz Fahr!

Imperativ dla „ihr”

Forma dla ihr jest bardzo prosta.

Używamy takiej samej formy czasownika jak w zdaniu oznajmującym z ihr, ale pomijamy zaimek.

Przykłady:

ihr kommt → Kommt!
Przyjdźcie!

ihr wartet → Wartet!
Poczekajcie!

ihr lernt → Lernt!
Uczcie się!

ihr seid leise → Seid leise!
Bądźcie cicho!

Przykłady w zdaniach:

Hört gut zu!
Słuchajcie uważnie!

Macht bitte die Bücher auf!
Otwórzcie proszę książki!

Kommt um acht Uhr!

Przyjdźcie o ósmej!

Imperativ dla „Sie”

Forma grzecznościowa jest równie łatwa.

Tworzymy ją według schematu:

czasownik + Sie (+ często bitte)

Przykłady:

Kommen Sie!
Proszę przyjść!

Warten Sie bitte!
Proszę poczekać!

Lesen Sie bitten den Text!
Proszę przeczytać tekst!

Nehmen Sie Platz!
Proszę usiąść.

W tej konstrukcji zaimek Sie musi pozostać w zdaniu.

Nie możemy więc powiedzieć po prostu:

Kommen!

jeżeli zwracamy się do kogoś formalnie.

Imperativ od czasownika „sein”

Czasownik sein, czyli „być”, jest nieregularny i warto nauczyć się jego form na pamięć.

Dla du:

Sei ruhig!
Bądź spokojny!

Dla ihr:

Seid vorsichtig!
Bądźcie ostrożni!

Dla Sie:

Seien Sie vorsichtig!
Proszę zachować ostrożność!

Inne przykłady:

Sei geduldig!
Bądź cierpliwy!

Seid pünktlich!
Bądźcie punktualni!

Seien Sie bitte leise!
Proszę zachować ciszę.

Tryb rozkazujący z czasownikami rozdzielnie złożonymi

W przypadku czasowników rozdzielnie złożonych przedrostek trafia na koniec zdania – podobnie jak w zwykłym zdaniu oznajmującym.

Przykład:

aufstehen – wstawać

Steh auf!
Wstań!

Steht auf!
Wstańcie!

Stehen Sie auf!
Proszę wstać.

Inne przykłady:

Mach das Fenster auf!
Otwórz okno!

Ruf mich morgen an!
Zadzwoń do mnie jutro!

Hört gut zu!
Słuchajcie uważnie!

Füllen Sie das Formular aus!
Proszę wypełnić formularz.

Jak złagodzić polecenie po niemiecku?

Imperativ nie musi brzmieć jak rozkaz. Bardzo często dodaje się słowo:

bitte – proszę

Porównaj:

Komm her!
Chodź tutaj!

oraz:

Komm bitte her!
Podejdź proszę.

Podobnie:

Warten Sie!
Proszę czekać.

Warten Sie bitte einen Moment!
Proszę chwilę poczekać.

Możemy także użyć słów takich jak:

mal
doch
bitte

które często sprawiają, że wypowiedź brzmi bardziej naturalnie.

Na przykład:

Schau mal!
Spójrz!

Komm doch mit!
Chodź z nami!

Probier das mal!
Spróbuj tego!

Imperativ jako rada

Tryb rozkazujący jest bardzo często używany podczas udzielania rad.

Na przykład:

Mach dir keine Sorgen!
Nie martw się!

Schlaf mehr!
Śpij więcej!

Trink viel Wasser!
Pij dużo wody!

Sprich mit deinem Chef!
Porozmawiaj ze swoim szefem!

Nimm dir Zeit!
Daj sobie czas!

Nie są to rozkazy w dosłownym znaczeniu. W zależności od kontekstu mogą być sugestią, poradą lub zachętą.

Przeczenia w trybie rozkazującym

Jeżeli chcemy powiedzieć komuś, żeby czegoś nie robił, używamy nicht albo kein.

Przykłady:

Mach das nicht!
Nie rób tego!

Geh nicht weg!
Nie odchodź!

Sei nicht traurig!
Nie smuć się!

Vergiss deinen Schlüssel nicht!
Nie zapomnij klucza!

Machen Sie sich keine Sorgen!
Proszę się nie martwić.

Najczęściej używane formy Imperativu

Warto zapamiętać kilka bardzo popularnych zwrotów:

Komm! – Chodź!
Warte! – Poczekaj!
Hör zu! – Słuchaj!
Schau mal! – Spójrz!
Pass auf! – Uważaj!
Mach mit! – Dołącz / Weź udział!
Sei vorsichtig! – Bądź ostrożny!
Vergiss das nicht! – Nie zapomnij o tym!
Kommen Sie herein! – Proszę wejść!
Nehmen Sie Platz! – Proszę usiąść!
Hören Sie gut zu! – Proszę uważnie słuchać!

Imperativ w codziennych sytuacjach

Tryb rozkazujący pojawia się w niemieckim bardzo często.

W domu

Mach bitte das Fenster zu!
Zamknij proszę okno!

Räum dein Zimmer auf!
Posprzątaj swój pokój!

W pracy

Schicken Sie mir bitte die Unterlagen per E-Mail.
Proszę przesłać mi dokumenty e-mailem.

Rufen Sie mich morgen an.
Proszę zadzwonić do mnie jutro.

Na kursie językowym

Öffnet die Bücher auf Seite 20!
Otwórzcie książki na stronie 20!

Arbeitet zu zweit!
Pracujcie w parach!

Lest den Text und beantwortet die Fragen!
Przeczytajcie tekst i odpowiedzcie na pytania!

W podróży

Steigen Sie hier aus!
Proszę tutaj wysiąść.

Gehen Sie geradeaus!
Proszę iść prosto.

Biegen Sie links ab!
Proszę skręcić w lewo.

„Du”, „ihr” czy „Sie”? Krótkie podsumowanie

Najłatwiej zapamiętać trzy podstawowe schematy:

du → czasownik bez zaimka

du kommst → Komm!

ihr → forma czasownika jak dla „ihr”, bez zaimka

ihr kommt → Kommt!

Sie → czasownik + Sie

Sie kommen → Kommen Sie!

Na przykład czasownik lesen:

Lies! – Czytaj!
Lest! – Czytajcie!
Lesen Sie! – Proszę czytać!

Czasownik warten:

Warte! – Poczekaj!
Wartet! – Poczekajcie!
Warten Sie! – Proszę poczekać!

Najczęstsze błędy

Jednym z typowych błędów jest pozostawianie zaimka du lub ihr.

Nie mówimy:

Du komm!

lecz:

Komm!

Nie mówimy:

Ihr kommt!

jeżeli chcemy wydać polecenie, lecz:

Kommt!

Wyjątkiem jest forma grzecznościowa, w której Sie pozostaje:

Kommen Sie!

Warto również uważać na czasowniki nieregularne:

geben → Gib!
nehmen → Nimm!
lesen → Lies!
sprechen → Sprich!

Jak najlepiej nauczyć się Imperativu?

Zamiast uczyć się samych reguł, warto zapamiętywać całe zwroty.

Na przykład:

Komm mit!
Chodź ze mną!

Pass auf!
Uważaj!

Mach dir keine Sorgen!
Nie martw się!

Nimm dir Zeit!
Daj sobie czas!

Seien Sie vorsichtig!
Proszę zachować ostrożność!

Takie zwroty często pojawiają się w codziennych rozmowach, filmach, podręcznikach i sytuacjach zawodowych.

Imperativ – przydatny nie tylko do wydawania rozkazów

Tryb rozkazujący w języku niemieckim jest znacznie bardziej uniwersalny, niż sugeruje jego polska nazwa. Używamy go nie tylko do wydawania poleceń, lecz także do formułowania próśb, rad, sugestii i instrukcji.

Najważniejsze jest zapamiętanie trzech podstawowych form:

Komm! – dla „du”
Kommt! – dla „ihr”
Kommen Sie! – dla „Sie”

A potem? Najlepiej zacząć używać ich w praktyce.

Probier es aus! – Spróbuj!
Übt regelmäßig! – Ćwiczcie regularnie!
Sprechen Sie so oft wie möglich Deutsch! – Proszę mówić po niemiecku tak często, jak to możliwe!